Duduk Kamışı Hakkında Önemli Bilgiler

Duduk Kamışı: Duduk Sesinin ve Entonasyonunun Belirleyici Unsuru

Duduk denildiğinde çoğu zaman ilk olarak enstrümanın gövdesinde kullanılan ağaç, gövdenin ölçüleri ve işçiliği konuşulur. Ancak iyi bir duduk elde etmek için yalnızca gövdenin kaliteli ve doğru yapılmış olması yeterli değildir. Duduk kamışı; Duduğun tonunu, tınısını, ses aralıklarını ve baştan sona entonasyonunu doğrudan etkileyen en önemli unsurlardan biridir.

Duduk gövdesi ne kadar iyi yapılmış olursa olsun, kullanılan kamış doğru değilse gövdenin sahip olduğu potansiyeli ortaya çıkarmak oldukça zordur. Bu nedenle duduk yapımında gövde ile kamışı birbirinden bağımsız iki parça olarak değerlendirmemek gerekir. İyi bir duduk, gövde ve kamışın birbiriyle doğru şekilde çalışmasıyla ortaya çıkar.

Duduk Kamışında Malzeme Seçimi

İyi bir duduk kamışının yapımı, kamış daha kesilmeden önce başlar.

Kamışın yetiştiği bölge, yapısı, sertliği, et kalınlığı ve kesildiği dönem son derece önemlidir. Duduk yapımına uygun kamışın doğru mevsimde kesilmesi gerekir. Ancak bunun için her bölgeye uygulanabilecek kesin bir tarih vermek doğru değildir.

Çünkü kamışın olgunlaşma zamanı bölgeden bölgeye değişebildiği gibi aynı şehir içerisinde dahi farklılık gösterebilir. Rakım, arazinin yapısı, sıcaklık, nem ve kamışın dere kenarında yetişip yetişmemesi bile doğru kesim zamanını değiştirebilir.

Bu nedenle kamışın hangi ayda kesildiğinden çok, doğru olgunluğa ulaştığında kesilmesi önemlidir.

Doğru zamanda kesilen ve doğru şekilde kurutulan bir kamış, yapım aşamasında daha kontrollü işlenir. Çalım sırasında da icracıya kolaylık sağlar. Aynı zamanda deformasyona karşı daha dayanıklı olur ve kullanım ömrü uzar.

Kamışın Kurutulması ve İçinin Temizlenmesi

Kesimden sonraki kurutma süreci de kamışın gelecekte nasıl davranacağını belirleyen aşamalardan biridir.

Doğru kurutulmayan bir malzemenin yapısı zaman içerisinde değişebilir. Bu nedenle kamışın yalnızca dış görünüşüne bakılarak kaliteli olup olmadığına karar vermek yeterli değildir.

Kamışın iç kısmının doğru temizlenmesi ve işleme sırasında lif yapısına zarar verilmemesi de önemlidir. Duduk kamışında yapılan küçük bir hata dahi daha sonra ses, dayanıklılık ve çalışma karakterinde kendisini gösterebilir.

Kamışın Alt Bölümündeki İç Çap ve Uzunluğun Önemi

Duduk kamışında çoğu kişinin üzerinde fazla durmadığı önemli noktalardan biri, kamışın altında ipin sarılı olduğu bölümün iç çapı ve uzunluğudur.

Bu bölümü gövde ile kamış arasında çalışan bir ara bölüm gibi düşünebiliriz. Aslında ayrı bir parça değildir ancak akustik açıdan bu bölümün ölçüleri önemlidir.

Buradaki iç çapın ve uzunluğun değiştirilmesi duduk üzerinde birçok şeyi değiştirebilir. Dolayısıyla kamış yapılırken yalnızca ağıza gelen üst bölüm değil, gövdeye bağlanan alt bölüm de bir bütün olarak hesaplanmalıdır.

Duduk Kamışı İlk Yapıldığında Ne Kadar Sert Olmalı?

Benim tercihim, yeni yapılan bir duduk kamışının ilk aşamada biraz sert bırakılmasıdır.

Kamışı daha kolay çalınsın düşüncesiyle başlangıçta gereğinden fazla yumuşatmak kısa vadede rahatlık sağlayabilir. Ancak böyle bir kamış zaman içerisinde daha hızlı deforme olabilir ve kullanım ömrü kısalabilir.

Biraz sert bırakılmış iyi bir kamış ise çalındıkça oturmaya ve doğal olarak yumuşamaya başlar. Zaman içerisinde daha rahat, dengeli ve tatlı bir çalım karakterine ulaşır.

Başka bir ifadeyle iyi bir duduk kamışı çalındıkça olgunlaşır.

Kamış Sertliği Duduk Entonasyonunu Nasıl Değiştirir?

Duduk kamışının sert, orta sert veya yumuşak olması yalnızca icracının üfleme rahatlığını değiştirmez. Duduk gövdesinin entonasyonunu da doğrudan etkiler.

Sert kamışta: Dudukun üst perdeleri tizleşme eğilimi gösterirken aşağıdaki perdelere doğru inildikçe sesler pesleşebilir.

Orta sert kamışta: Duduk genel olarak daha dengeli bir entonasyon gösterir. Standart olarak doğru tasarlanmış bir duduk gövdesinde benim tercih ettiğim çalışma karakteri budur.

Çok yumuşak kamışta: Üst perdelere çıkıldıkça seslerde pesleşme eğilimi görülebilirken alt bölgeler daha tiz kalabilir.

Bu nedenle duduk yapımında yalnızca gövdeyi belirli ölçülerde yapmak yeterli değildir. Gövdenin hangi karakterdeki kamışla kullanılacağı da hesaba katılmalıdır.

Sert kamış kullanılacaksa gövde buna göre tasarlanabilir. Orta sert kamış için standart ve dengeli bir gövde kullanılabilir. Çok yumuşak kamış tercih edilecekse gövdenin üst perdelerindeki entonasyon buna göre düzenlenmelidir.

Profesyonel Duduk İcracıları Neden Farklı Gövdeler Kullanır?

Profesyonel duduk icrasında kamış ile gövde arasındaki bu ilişki özellikle önemlidir.

Örneğin Ermeni duduk icracısı Suren Asaduryan, farklı sertlikteki kamışlara uygun farklı duduk gövdeleri kullanmaktadır. Sert kamış için ayrı, orta sert kamış için standart karakterde ve yumuşak kamışın entonasyonuna uygun başka bir gövde tercih edilebilir.

Bunun nedeni aslında oldukça basittir:

Her kamış her duduk gövdesiyle aynı sonucu vermez.

Profesyonel bir icracı açısından amaç yalnızca kamıştan rahat ses çıkarmak değildir. Enstrümanın bütün ses sahasında mümkün olduğunca dengeli bir entonasyon ve istenilen tını karakterini elde etmektir.

Duduk Kamışında Dört Tarafın Dengesi

Kamışın yapımındaki en hassas konulardan biri de kamışın dört tarafındaki sertlik dengesidir.

Kamış işlenirken sağ, sol, ön ve arka tarafların mümkün olduğunca birbirine eşit davranması gerekir. Ağız kısmında da bu denge korunmalıdır.

Kamışın bir tarafı diğerinden belirgin şekilde sert veya yumuşak bırakılırsa kullanım sırasında kamış bir tarafa doğru yatmaya başlayabilir. Bunun sonucunda çalışma dengesi bozulur, ses çıkarmak zorlaşır ve kamış çok daha kısa sürede deforme olabilir.

Bu nedenle iyi bir duduk kamışında yalnızca genel sertlik derecesi değil, sertliğin kamışın bütün yüzeyine dengeli dağıtılması da önemlidir.

Duduk Kamışı Zamanla Değişir

Duduk kamışı sabit kalan bir malzeme değildir. Kullanıldıkça değişir.

İlk yapıldığında biraz sert olan kamış, icra edildikçe çalışmaya, oturmaya ve yumuşamaya başlar. İyi seçilmiş ve doğru işlenmiş bir kamışta bu değişim kontrollü gerçekleşir.

Bu nedenle kamışın ilk günkü karakteri kadar, birkaç hafta veya birkaç ay çalındıktan sonra nasıl davranacağı da önemlidir.

Kamış yapımındaki ustalık burada ortaya çıkar. Amaç yalnızca yapıldığı gün güzel ses veren bir kamış üretmek değil, çalındıkça güzelleşen, dengesini koruyan ve uzun süre kullanılabilen bir duduk kamışı yapmaktır.

Sonuç: İyi Duduk, Gövde ve Kamışın Birlikte Çalışmasıdır

Duduk yapımında iyi ağaç seçimi, doğru iç ölçüler, deliklerin konumları ve gövde işçiliği elbette çok önemlidir. Fakat bütün bunların sonunda sesi oluşturan sistemin en önemli parçalarından biri duduk kamışıdır.

Kamışın yetiştiği bölgeden kesim zamanına, kurutulmasından iç temizliğine, işlenme biçiminden sertlik derecesine, alt bölümünün iç çapından dört tarafındaki sertlik dengesine kadar birçok küçük ayrıntı sonuç üzerinde büyük değişiklikler yaratabilir.

Yıllar içerisinde duduk yapımı ve icrasında edindiğim tecrübeye göre, iyi bir duduk kamışını yalnızca “ses çıkaran bir parça” olarak değerlendirmek doğru değildir.

Duduk kamışı, duduk gövdesinin karakterini ortaya çıkaran ve enstrümanın tonunu, tınısını ve entonasyonunu şekillendiren temel unsurlardan biridir.

Özgür Altun
Duduk, Mey ve Zurna Yapım Ustası